Sposoby ustalania norm prawnych w społeszeństwach mieszanych pod względem ethniczno-religijnym.
Doświadczenia w Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej i jego państwach sukcesyjnych

Emmy Noether Universität Leipzig

Studium przypadku z Rzeczypospolitej nowożytnej

Rywalizacja oraz współpraca zakorzenionych religinie ustrojów prawnych we wczesno-nowożytnej Polsce. Przypadek Rzeszowa.

Yvonne Kleinmann

Przedmiotem mikrohistorycznej analizy jest latyfundium szlacheckiego rodu Lubomirskich, które jest położone w strefie granicznej, między polsko- oraz ruskojęzycznymi obszarami, na terenach wschodniej Małopolski i zachodniej Rusi. Szlacheccy panowie byli członkami kościoła rzymsko-katolickiego, ich chłopi byli w części polskojęzycznymi katolikami, a w części Rusami, którzy w XVII wieku przeszli na wiarę katolicką, zatrzymując stare grecko-prawosławne ceremoniały i powiązując je synkretycznie ze zwyczajami katolickimi. Rzemieślnicy i handlarze w Rzeszowie oraz dzierżawcy monopoli szlacheckich na posiadłościach ziemskich, byli i Żydzi i katolicy. Ta segmentacja religijna stworzyła w nowożytnej Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej różnorodne tradycje religijne i sposoby stosowania prawa.
Głównym punktem analizy są instancje prawne w centrum administracyjnym jakim był Rzeszów. Mające na celu zwiększenie napływu osadników, w roku 1362 miastu Rzeszów zostało nadane Prawo Magdeburgskie. Stosowanie tego prawa przez sąd ławniczy w Rzeszowie, w stosunku do mieszkańców miasta oraz do ludności wiejskiej wszystkich konfesji jest dokładnie udokumentowane w okresie XVII i XVIII wieku. Poza tą formą prawną w dalszym ciągu istniały również inne, starsze korporatywne sposoby stosowania prawa, a także wprowadzano nowe formy. W zależności od indywidualnego statusu mieszkanców lub statusu stron uwikłanych w sprawy sądowe powoływano się na szlacheckie prawo ziemskie, prawo kanoniczne, wiejskie prawo zwyczajowe albo na Halacha i Minhag – żydowskie prawo religijne i żydowski obyczaj – i stawiano sprawę przed własnymi sądami. Najwyższą instancją był sąd zamkowy władcy miasta.
Celem badań jest określenie, w jakiej mierze różnorodne formy prawne, wiążące się ze stanem społecznym oraz religią, mogły istnieć na tym samym terenie oraz w jaki sposób rywalizowały i współpracowały ze sobą. Hipotezą podstawową jest to, że wszystkim grupom ludności w obliczu zagrożenia inwazją Moskowitów, Szwedów oraz najazdów Tatarskich zależało, również w myśl rozwoju ekonomicznego, na społecznej zgodzie i porządku publicznym. Ponadto przeanalizowane będą również sądowe jak i pozasądowe formy ustalania prawa. Biąrąc pod uwage nadrzędną pozycję kościoła katolickiego, nasuwa się pytanie, w jaki sposób ustalono gwarancje tolerancji i w jaki sposób je dotrzymywano.
Odnośnie działalności sądu ławniczego należy zbadać w jakiej mierze, podczas postępowania sądowego, brano pod uwagę wyznania religijne powodów, oskarżonych oraz świadków. Aby móc określić stosowanie Prawa Magdeburskiego w praktycznym zastosowaniu prawa w prywatnym mieście w Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej w okresie wczesno-nowożytnym, należy zbadać, czy średniowieczne prawo po adaptacji, rywalizując z innymi tradycjami prawnymi nadawał się do regulacji stosunków społecznych na terenie latyfundium zasiedlonym ludnością mieszaną pod wzgledem etniczno-religinym.
Dalszym celem tej analizy jest umożliwienie, przy pomocy metody lokalnohistorycznej, wglądu we wzajemne powiązania historii prawa oraz religii w Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej od czasów drugiej połowy XVII wieku. Ponadto w kontekście pracy grupy badawczej analiza jest podstawą do badania politycznej ciągłości oraz reminiscencji historycznych w państwach sukcesyjnych Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej w XIX oraz XX wieku. Biorąc pod uwagę różnorodną strukturę władzy i administracji w Rzeczypospolitej Polsko-Litewskiej przypadek Rzeszowa nie może być uogólnieniem, ale jest przykładowy dla ambitnego prywatnego miasta położonego we wschodniej części Rzeczypospolitej.

18.04.2013 Seite drucken